ناگهانى و دفعى به كار مىبرند در حالى كه تنزيل در تدريج به كار مىرود . » 54 بايد افزود : تنزيل از نامهاى قرآن كريم است و شيخ ابو الفتوح رازى - طيّب اللّه رمسه - آنجا كه « نامهاى قرآنى و معاني آن » را - در پيشگفتار تفسير خويش - ياد مىكند ، چنين مىگويد : « امّا تنزيل ؛ في قوله - تعالى - : تنزيل من ربّ العالمين ؛ و آن مصدر نزل باشد » . 55 پيشينيان « تنزيل » را به جاى « قرآن » ، فراوان به كار برده‌اند . دانشورى پوشيده نام واژه‌نامه‌اى قرآنى نگاشته به نام لسان التّنزيل 56 و خواست وى « زبان قرآن » بوده است . زمخشرى - رحمة اللّه تعالى عليه - نام تفسيرنامهء نامور خويش را الكشّاف عن حقائق غوامض التّنزيل و عيون الأقاويل في وجوه التّأويل نهاده است ؛ و شريف رضى - طاب مثواه - را كتابي است به نام حقائق التّأويل في متشابه التّنزيل 57 . تفسير و كلام براى دانش « كلام » تعريفهاى گوناگونى پيشنهاد گرديده است . از آن جمله تعريفى است كه قاضى عضد الدّين ايجى در كتاب مواقف آورده : « هو علم يقتدر معه على اثبات العقائد الدّينيّة بإيراد الحجج و دفع الشّبه » ، و تعريف سعد الّدين تفتازانى در شرح المقاصد : « انّه العلم بالقواعد الشّرعيّة الاعتقاديّة المكتسب من ادلّتها اليقينيّة » ، و آن كه محقّق لاهيجى در شوارق الإلهام آورده : « صناعة نظريّة يقتدر بها على اثبات العقائد الدّينيّة » . 58 يكى از كلام پژوهان اين روزگار ، اين تعريف را دور از واقعيّت گمان نمىدارد : « علمى كه دفاع عقلانى از اعتقادات دينى را متكفّل است » - با اين ملاحظة كه مقصود از « عقلانى » معنايى موسّع است كه استناد به نقل را نيز در صورتى كه اصل استناد توسّط عقل تصحيح و توجيه شده باشد ، فرا مىگيرد ، و مقصود از « دفاع » ، امرى است اعمّ از « اثبات » ، « تقويت » و « توجيه » و اعمّ از « تبيين » و « تفسير » مفاهيم دينى . 59 گفتن ندارد كه همين تعريف آنگاه كه متوجّه دين اسلام شود ، كلام إسلامي ، و وقتى به طور خاص به تشيّع يا تسنّن روى كند ، كلام شيعى يا سنّى را به دست مىدهد . متكلّمان إسلامي در تعريف علم كلام به دو جنبهء « استنباط عقايد دينى » و « اثبات اين عقايد و دفاع از آنها » اشاره كرده‌اند ، و در عمل نيز همين دو كار عمده را ، كه هر يك داراى مراحلى است ، انجام داده‌اند . از چشم‌انداز چون و چند بهره‌ورى متكلّمان از